مکتبخانههای قرآنی کومور؛ خاستگاه هویت ملی/ مدیریت بانوان و مقابله با غربیسازی
گروه بینالملل: مکتبخانههای قرآنی نقش مهمی در شکلگیری هویت ملی شهروندان کوموری و حفظ و صیانت از آنها در برابر انحرافات و نفوذ فرهنگ غرب در این کشور دارد.
مکتبخانههای قرآنی؛ ظهور و تحول
مکتبخانه به مکانی گفته میشود که مبتدیان در آن تربیت شده و به آنها خواندن و نوشتن میآموزند. عربها از زمان جاهلیت مکتبخانه را میشناسد اما جایگاه آن در زمان پیامبر(ص) و خلفا بیشتر مورد توجه قرار گرفت. با وسعت سرزمین اسلامی گستره مکتبخانهها نیز بیشتر شد و طولی نکشید که مکتبخانهها به مکانی برای آموختن قرائت و حفظ قرآن کریم و تعلیم اصول و فروع دین در کنار آموزش خواندن و نوشتن تبدیل شدند.
لفیف یکی از مورخان و پژوهشگران در این باره بیان میکند: آثاری چون دانشگاهها و مساجدی که از پانصد تا هفتصد سال پیش ساخته شدهاند و بررسی تاریخهایی که بر روی دیوارهای آنها حک شده، حاکی از آن است که خورشید اسلام در سالهای 86 تا 96 هجری با تابیدن بر سواحل شرق آفریقا بر کومور طلوع کرد.
«حامد کرهیلا» پژوهشگر کوموری در این باره می گوید: مکتب خانه های قرآنی به عنوان نخستین نظام آموزشی تعلیم و تربیت همراه اسلام وارد کومور شد.
روایت های مختلف بر این مسئله دلالت دارند که نخستین مکتب خانهها در شهرک نستاوین « NSTAWEN» که یک شهرک معروف ساحلی در شمال کومور است، تأسیس شد؛ این شهر نخستین شهری است که اسلام در آن طلوع کرد و از آنجا توسط دو تن از مشهورترین مبلغان به نامهای «إیتسو موینزا» و دوستش «فی بیجا» نور خود را بر همه مجمع الجزایر تاباند.
نحوه ساخت و اداره مکتبخانهها
مکتبخانهها در کومور بسیار کوچک و به شکل کوخ ساخته میشدند که وسعت آنها به اندازه ساکنان آن و کودکانی که به آنجا آمد و شد می کردند، بود. این مکتبخانهها به وسیله برگ و چوب درخت نارگیل توسط افراد داوطلب محلی در یکی از بهترین روزهایی مهم در کومور ساخته میشد و شأن این کار به اندازه شأن ساخت مساجد بود.
معلم، مدیر مکتبخانه به شمار میرفت که داوطلبانه از صبح تا شب در آن کار میکرد و ساکنان محلی بر اعمال او نظارت داشتند . حکومت کومور جز در زمان حکومت «رفیق علی صالح متشیوا» در سالهای ( 1975م -1978م) نقش قابل توجهی در مورد مکتبخانهها نداشت که شاید این امر ناشی از نظام لائیک به ارث رسیده از استعمار باشد که حکومت از هر آنچه به دین ارتباط داشته باشد، دست میکشد و دین در نظر آنها مسئله ای شخصی است که ربطی به حکومت پیدا نمیکند حتی اگر همه مردم مسلمان باشند.
این درحالی است که بسیاری از دولتمردان از فرزندان همین مکتبخانهها بودند و دختران و پسران خود را به همین مکتب خانهها میفرستادند و چه بسا با دادن حقوق، از معلمین میخواستند در خانههای خود قرآن کریم و اصول و فروع دین را به فرزندان آنها یاد بدهند.
شاید مداخلهنکردن دولت در مؤسسات دینی مانند مساجد، مکتبخانهها و مدارس اسلامی و سپردن آنها به مردم در گذشته انتخابی درست بوده و آزادی و برتری دست اندرکاران آن را در پی داشته است؛ اما با تغییر شرایط سیاسی، اجتماعی و تربیتی مبتدیان و افزایش چالشهای فکری و ایدئولوژیک آموزشی، بهتر است حکومتها به این مکتبخانهها وارد شده و بر آن نظارت داشته باشد و ضمن حفظ آنها از لغزش، ضمانتی برای حفظ استقلال این مراکز در انجام وظایف آموزشی و پرورشی باشند.
کار در مکتبخانهها مانند کار در باغ و مزرعه، موروثی بود و از مادر به دختر و از پدر به پسر می رسید و گاهی اوقات نیز مدیریت مکتبخانه به دانشآموزان باهوشی میرسید که برای به دستآوردن سمت جانشینی استاد، بیش از دیگران در محضر شیخ تلمذ کرده و مورد اعتماد او قرا می گرفت.
دکتر «محمد ذاکر حسن السقاف» در این باره میگوید: یکی از مظاهر تمدن که در اداره مکتبخانهها حفظ شده، آن است که زنان به عنوان معلم قرآن کریم و نخستین کسانی که تربیت کودکان را برعهده دارند و اخلاق و اصول اسلام را به آنها می آموزند، از جایگاه ممتازی در اداره مکتب خانهها برخوردار بوده و هستند. این یک پیشینه تمدنی پسندیده در نظام آموزشی و فرهنگی در مکتبخانههای قرآنی است که نه تنها زنان میتوانند مانند مردان از حق آموزش و پرورش برخوردار باشند؛ بلکه میتوانند در اداره مؤسسات آموزشی معروف در کشور سهیم باشند.
نظام آموزشی در مکتبخانه های قرآنی و کلاسهای آموزشی
نظام آموزشی در مکتبخانههای قرآنی نخستین نظام آموزشی است که در کومور وجود داشته و اهداف زیر را دنبال میکرده است:
1. آموزش قرآن کریم و حفظ آن تا جایی که امکان دارد.
2. آموزش اصول دین و فروع آن بر اساس مذهب شافعی
3. تربیت رهبران دینی و اجتماعی، ائمه جمعه، خطبا، وعاظ و نمایندگان دینی در شهرها و روستاها که بتوانند رهبری دینی و اجتماعی مردم را بر عهده گیرند.
4. جهتدهی به هویت ملی و فرهنگی جامعه عربی و اسلامی کومور و حفظ آن
دکتر مصطفی زباخ در این باره میگوید : مکتبخانه در کومور در طول تاریخ، کودکان مسلمان را برای جهاد دفاعی و عقیدتی آماده میکرده است تا آنجا که کوموریها برای حضور در مدارس قرآنی به منظور حفاظت از دین و هویت اسلامی کودکان خود با هم رقابت میکنند.
به همین دلیل مکتب خانههای اسلامی مانند سدی محکم در برابر اندیشههای لائیک در نظام آموزشی که مدارس فرانسوی سعی در نفوذ آن دارند، ایستاده است. همچنین این مراکز تلاش میکنند نوعی توان را در به وجود آمدن شخصیتی کوموری و بر اساس فرهنگ این جامعه و شخصیتی که بتواند بر فعالیتهای جامعه و ایجاد تحول در آن مؤثر بوده و مشارکت داشته باشد، ایجاد کنند.
تأسیس مکتبخانههای قرآنی پیشرفته
طرح تأسیس مکتبخانههای قرآنی پیشرفته برای نخستینبار در سال 1994 مطرح شد که هدف آن ترکیب مکتبخانههای سنتی با مدارس نظامی جدید بود به گونهای که کودکان قرآن کریم، مبادی زبان عربی، تربیت و تهذیب نفس و اصول و فروع دین را در سه تا پنج سالگی و ظرف مدت سه سال در مکتب خانه بیاموزند و زمانی که به شش سالگی میرسیدند بتوانند به مدارس حکومتی فرانسوی وارد شوند. این نظام جدید در سال 1998 با کمکهای مالی سازمان یونیسف در بخش خصوصی اجرایی شد.
طرح مکتبخانههای پیشرفته جنجال زیادی در پی داشت؛ به ویژه بعد از آن که نتایجی که در فارغ التحصیلان این نظام آموزشی دیده میشد حاکی از آن بود که گرچه کودکان به موفقیتهای کوچکی برای پیوستن به مدارس حکومتی فرانسوی دست پیدا میکردند اما آنها در تعلیم قرآن و اصول خواندن و نوشتن زبان عربی و هویت ملی ضعیف هستند.
دمیر بن علی معتقد است این مسئله نوعی از تقابل قدیم و جدید، میان مدارس قرآنی عربی و مدارس لائیک غربی است.
این در حالی است که محمد احمد السقاف، وزیر خارجه اسبق کومور و رئیس جمعیت «یکپارچهکردن مکتبخانههای قرآنی» در کومور معتقد است تا زمانی که رسالت مکتبخانهها آموزش قرآن و اصول خواندن و نوشتن زبان عربی است، تقسیم آنها به دو نوع قدیم و جدید اشتباه است.
مردم کومور خیلی زود فهمیدند که دخالت یونیسف در به روز کردن مکتبخانههای قرآنی نگرانیهایی را به همراه دارد؛ زیرا فارغ التحصیلان این مکتبخانه بهترین سالهای عمر خود برای آموختن قرآن را از دست داده بودند.
آنچه کوموریها می خواستند ایجاد تحولی در مکتبخانهها بود که از ذات آنها سرچشمه میگرفت و بر اساس فرهنگ و تمدن ملی آنها بود، نه طرحهایی که آنها را از ریشههای خود جدا میکرد. و نه برنامههای تربیتی ویرانگر که مدارس فرانسوی نمونه بارز آنها بود.
نظام آموزش رسمی و مدارس آن در کومور
1. مدرسه فرانسوی حکومتی
نظام آموزش رسمی در این کشور با اشغال جزیره مایوت در سال 1843 میلادی ظاهر شد و راه خود را با تبلیغ مسیحیت و استعمار باز کرد و در دو بخش خصوصی و عمومی فعالیت کرد که زبان آموزشی آن فرانسوی است.
مهمترین اهداف مدرسه فرانسوی:
ـ تقویت ارزشهای لائیک در تعلیم و تربیت
ـ تقویت مبادی فرانسوی و پیروی فکری، فرهنگی و رفتاری از آن
ـ ایجاد رهبران محلی که قدرت و ثروت را به ارث میبرند و منافع استعمارگران را تضمین کرده و آنها را در همه امور دخالت دهند.
ـ تلاش برای از بینبردن هویت تمدنی و فرهنگی ملت کومور و سستکردن وابستگی آن به امت عربی و اسلامی
2. نظام آموزشی دوگانه
شیوه تدریس در نظام تعلیم و تربیت جدید بر اساس شیوه رسمی حکومتی به زبان فرانسوی به علاوه شیوههای تکاملیافته و مترقی برای آموزش قرآن کریم و زبان عربی و تربیت اسلامی از مرحله آموزش ابتدایی تا دبیرستان با اختلاف ساعات تدریس در هر مرحله است.
فارغ التحصیلان این مدارس از نظر علمی در سطح بالاتری قرار دارند و در آموختن زبان عربی و توجه به هویت ملی اسلامی عربی نیز به نتایج بهتری دست یافتند و توانستند بعد از خداوند امید ملت خود باشند.
نظام آموزشی در مکتبخانهها
کوموریها فرزندان خود را در سن چهار یا پنج سالگی به مکتبخانههای قرآنی میفرستند که تعدادی از آنها در سن شش سالگی به مدارس فرانسوی منتقل میشوند و تعدادی نیز در هر دو مدرسه درس میخوانند اما این عده خیلی زود به سوی مدارس فرانسوی متمایل میشوند و تحت نظام تعلیم و تربیتی درس می خواندند که اهداف آن مشخص است و معیار آن قدرت دانشآموز در گذراندن موفق مراحل آموزشی با چشمپوشی از سن او است.
مراحل آموزشی در مکتبخانههای قرآنی
نظام آموزشی در مکتبخانههای قرآنی بر دو مرحله استوار است که اینجا به توضیح مرحله نخست آن اکتفا میکنیم.
مرحله نخست شامل سه سطح است:
سطح اول مرحله آموزش اصول خواندن و نوشتن: دانش آموز حروف هجای عربی را حرف به حرف بر اساس کتاب «القاعدة البغدادیه» که کتاب مرجع در این مرحله به شمار میرود، میآموزد.
سطح دوم مرحله قرائت و حفظ سورههای کوچک قرآن که از قرائت و حفظ سوره فاتحه آغاز و با سوره نبأ پایان میپذیرد یعنی جزء سی قرآن کریم که این از نظر کوموریها پایینترین سطح آموزش قرآن است و هر مسلمان کوموری باید این را بلد باشد تا بتواند با آن نماز بخواند.
سطح سوم مرحله قرائت کامل قرآن کریم است، دانشآموز بعد از پایانبردن سطح دو، خواندن سورههای قرآن را از سوره بقره آغاز کرده و یکی پس از دیگری آموخته و روز بعد برای شیخ میخواند.
نقش مکتبخانههای قرآنی در شکلگیری هویت ملی
مهمترین ارکان هویت ملی که در مکتبخانههای قرآنی ایجاد میشود، عبارت است از:
آموختن معنی وابستگی به وطن(ارق ملی)
هویت ملی شهروندان کوموری در مکتبخانهها شکل میگیرد به گونهای که مکتبخانههای قرآنی تلاش میکنند، میان دانشآموز و وطن او نوعی آمیختگی ایجاد کنند و احساس محبت و وابستگی به وطن را از همان ابتدا در او نهادینه کنند. مکتبخانهها با درخت نارگیل که در تمام کومور به فراوانی وجود دارد، ساخته و فرش شدهاند و یا مرکب و لوحهای آنها و همه مستلزمات مکتبخانه ساخت داخل است که این امر احساس وابستگی به وطن را در دانشآموزان تقویت میکند.
دکتر مصطفی زباخ معتقد است: پدیده احساس وابستگی به وطن در شهروندان کوموری صفتی ذاتی و عربی است که در هر دو نوع عقیدتی و اجتماعی در کومور دیده میشود. احساس وابستگی به عقاید اسلامی یکی از بزرگترین عوامل همبستگی در کومور و ایستادگی در برابر هر خطری است که ارزشهای آن را تهدید میکند. به همین دلیل مکتبخانهها یکی از نمونههای مقاومت ملی مسالمتآمیز در برابر جریان غربیسازی( نفوذ فرهنگ غرب) و تبشیر(تبلیغ مسیحیت) به شمار میآید.
وابستگی اجتماعی نیز یکی از قویترین عواملی است که در تقویت روحیه معنوی در کوموریها مؤثر است و روحیه همکاری را میان آنها بالا میبرد تا جایی که احساس ما بودن بر احساس مَنیت غلبه پیدا کند و بدینگونه گروه مقیاسی برای فعالیت فرد میشود.
آموزش زبان عربی و کوموری
زبان یکی از مهمترین ارکان تشکیل هویت فرهنگی و تمدنی ملتها را تشکیل میدهد و بیشترین تأثیر را بر روی افراد و گروهها میگذارد و به واسطه کسانی که به آن زبان سخن میگویند از مرزهای جغرافیایی و سیاسی میگذرد. مَثل زبان مانند علم و فرهنگ است که اهل خود را به هم پیوند میدهد.
روشی که مکتبخانههای کومور برای آموزش زبان استفاده میشود، عبارتست از ترجمه علوم دینی از عربی به زبان کوموری. همچنین بهرهبردن از ترجمه متنهای کوتاه و طولانی فقهی و دیگر متنهای علمی، دینی و ادبی و ترجمه کلمات و اصطلاحات عربی که وارد زبان کوموری شدهاند و همچنین کلمات کوموری که تغییر کرده و میان مردم مصطلح شدهاند.
بنابراین شیخ تلاش میکند نزدیکترین کلمات کوموری به معنای عربی را پیدا کند و دانشآموزان آن را حفظ میکنند و آنها را در جلسه بعدی درسی ارائه میدهند. این امر موجب میشود، دانشآموزان از گنجینه لغات گستردهای برخوردار شوند و اگر دانشآموزی لغات آموزش داده شده را خوب یاد نگیرد از آموختن درس جدید محروم میشود.
آموزش اعتقادات و تعالیم دینی
اعتقادات دینی یکی از مهمترین ارکان هویت ملی هر جامعهای را تشکیل میدهد. مکتبخانهها در کومور در کنار کلاسهای درسی که در مساجد تشکیل میشود به این واجب دینی و ملی پرداخته و از اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد آموزش اعتقادات اسلامی و اصول دین به دانشآموزان را برعهده داشتهاند. تا این که مدارس اسلامی جدید نیز به آنها پیوست و در سال 2003 دانشکده امام شافعی برای آموزش زبان عربی و پژوهشهای اسلامی در دانشگاه کومور افتتاح شد.
دانشآموزان در این مکتبخانهها ارکان اسلام و ایمان، طهارت و نجاست، انواع عبادتهای واجب و هر آنچه را که یک مسلمان لازم است بداند تا از جریانهای انحرافی محفوظ بماند، میآموزند.
رشد بر مبنای ارزشهای جامعه
یکی از جوانب تربیت اخلاقی و اجتماعی که مکتبخانهها به آن اهتمام میورزند، تربیت دانشآموزان بر مبنای احترام به مقدسات و آنچه را که شرع حکیم و عقل سلیم مقدس میداند، است. مکتبخانههای قرآنی نسبت به لمسنکردن قرآن بدون طهارت و قرار ندادن چیزی بر روی قرآن حساسیت بالایی دارند و اگر قرآن یا برگی از آن بر روی زمین بیافتد دانش آموزان برای جمع کردن و برداشتن آن از یکدیگر سبقت میگیرند.
همچنین دانشآموزان در مکتب خانهها احسان به والدین، تکریم میهمان، احترام به بزرگتر و مهربانی به کوچکتر و پیروی از سنتهای پیامبر(ص) را میآموزند.
زهره نوری
